Mnogi građani svakodnevno koriste razne turcizme u govoru, ali pravo značenje reči đilkoš i njeno stvarno poreklo i dalje predstavljaju veliku misteriju za većinu ljudi na Balkanu. Kada danas u modernom društvu nekoga nazovemo ovim imenom, u srpskom jeziku to ima isključivo negativnu konotaciju i koristi se sa namerom da se neko uvredi. Najčešće se misli na osobu koja je neotesana, glasna, nevaspitana ili koja se ponaša potpuno neprikladno i bez osnovnih manira.
Međutim, istorijski i lingvistički izvori pokazuju da je situacija u prošlosti bila potpuno drugačija i da je ovaj izraz prošao kroz neverovatan semantički preokret. Lingvisti objašnjavaju da je u originalnom obliku ova reč nosila prizvuk visokog društvenog statusa i ugleda u tadašnjim razvijenim gradskim sredinama Osmanskog carstva. Zbog toga je fascinantno posmatrati kako se smisao pojedinih reči tokom vekova može potpuno izokrenuti i dobiti pežorativan ton.
➡️ NAJČUDNIJA IMENA U SRBIJI KOJA ĆE VAS DETALJNO ŠOKIRATI! Pogledajte kakva su sve neverovatna imena roditelji davali deci na našim prostorima!
Prema istorijskim podacima, koren ovog izraza nalazi se u turskoj reči delikoz, koja se u starom Istanbulu koristila za mlade ljude koji su pripadali bogatim staležima. Tim imenom opisivao se mladić iz ugledne kuće koji je bio izuzetno lep, obrazovan, moderno odeven, ali u isto vreme i malo razmažen ili hirovit usled staleškog bogatstva. Izvorno značenje dakle nije imalo nikakve veze sa prostaklukom, već je označavalo prestiž i pripadnost ekonomskoj i društvenoj eliti.
Nakon dolaska na prostore Balkana i integracije u lokalne govore, reč je postepeno gubila svoj prvobitni sjaj i počela da se primenjuje u potpuno pogrešnom kontekstu. Od gospodstvenog mladića iz fine porodice, narodni govor je stvorio sinonim za galamdžiju bez ikakvog domaćeg vaspitanja i kulture. U tabeli u nastavku pogledajte detaljno poređenje kako se ovo značenje menjalo kroz istorijski razvoj jezika i društva.
Uporedni prikaz promene značenja izraza kroz istoriju
| Istorijski period i jezik | Izvorna reč i poreklo | Stvarno značenje i društveni kontekst |
|---|---|---|
| Staroturski jezik (Osmansko carstvo) | Delikoz | Mladić iz bogate i ugledne porodice, lepo obučen, obrazovan i pomalo hirovit |
| Moderni srpski jezik (Balkan) | Đilkoš | Neotesan čovek, galamdžija bez manira, nevaspitana osoba i sinonim za uvredu |
Ovo nije jedinstven slučaj u srpskoj leksici, s obzirom na to da su mnoge pozajmljenice iz turskog, ali i nemačkog jezika vremenom pretrpele potpunu promenu i transformaciju. Stručnjaci za jezik navode da reči često menjaju svoju emocionalnu i vrednosnu obojenost kada pređu u drugu kulturu koja ih prilagođava svojim potrebama. Zbog toga je veoma važno poznavati etimologiju kako bismo bolje razumeli istoriju sopstvenog govora.
Danas je prvobitni smisao ovog izraza potpuno zaboravljen i izbrisan iz svakodnevne svesti naroda, pa se zadržao isključivo njegov pežorativni oblik. Kada sledeći put čujete ili upotrebite ovaj izraz, setite se da njime nesvesno opisujete nekadašnje turske plemiće i bogataše. Jezik je živa materija koja neprestano evoluira, a sudbina ovog turcizma predstavlja jedan od najkreativnijih primera jezičke transformacije na našim prostorima.
Česta pitanja o poreklu i značenju reči đilkoš
Šta danas tačno znači reč đilkoš u srpskom jeziku?
+
U savremenom govoru ovaj izraz se koristi kao uvreda i označava osobu koja je neotesana, glasna, bez manira i osnovnog kućnog vaspitanja.
Koje je izvorno poreklo ove reči i šta je značila u Turskoj?
+
Reč potiče od turskog izraza delikoz, što je u Osmanskom carstvu označavalo lepog, modernog i obrazovanog mladića iz bogate i ugledne porodice.
Zašto je ovaj izraz promenio svoje značenje kod nas?
+
Tokom vekova i prelaskom u naš jezik, značenje se u narodu potpuno izokrenulo, pa je od simbola za uglednog mladića postao sinonim za prostaka.
Urednik za tradiciju i religiju
Žaklina Lalić
